“გონივრული ვადა” ევროპის ადამიანის უფლებათა კონვენციის მე-5 მუხლის მიხედვით

მე-5 მუხლის მე-3 პარაგრაფის თანახმად, დაკავებულ პირს უფლება აქვს “სასამართლომ მისი საქმე გონივრულ ვადაში განხილოს, ან გაათავისუფლოს საქმის განხილვის პროცესში”. აღნიშნული ფორმულირებით თუ ვიმსჯელებთ, დაკავებულ პირს უფლება აქვს მისი საქმე გონივრულ ვადაში იქნას განხილული, ან ამგვარი გარანტიის გარეშე იქნას გათავისუფლებული. მაგრამ, პრეცედენტული სამართლის მიხედვით, “სასამართლო განხილვა გონივრულ ვადაში ან გათავისუფლება საქმის განხილვის პროცესში” გულისხმობს, რომ დაკავების ხანგრძლივობა არ შეიძლება იყოს გონივრულ ვადაზე მეტი. და თუU გახანგრძლივებული პატიმრობა არაგონივრული იქნება, დაკავებული პირი უნდა გათავისუფლდეს (აღნიშნული განმარტების მიზეზს წარმოადგენს ის ფაქტი, რომ მე-6 მუხლის 1-ლი პარაგრაფი ითვალისწინებს ყველას უფლებას საქმის სასამართლო პროცესზე გონივრულ ვადაში განხილვაზე და უსაფუძვლო პატიმრობა წინააღმდეგობაში არ მოვიდოდა უდანაშაულობის პრეზუმფციასთან. ამგვარი განმარტების სასამართლო პრეცედენტს ქმნის საქმე Wemhoff v. West-Germany, 1968, A 7. გათავისუფლების ვადასთან დაკავშირებით იხ. 21-ე სქოლიო.).

სასამართლოს არ განუსაზღვრავს დაკავების “გონივრული” თუ “არაგონივრული” ვადა, მაგრამ ჩამოაყალიბა მოთხოვნა, რომ ეროვნულმა სასამართლოებმა თავად უნდა მოახდინონ დაკავების თითოეული საქმის გადაწყვეტა საქმის “განსაკუთრებული თავისებურებებიდან გამომდინარე” და ხელისუფლების ეროვნულმა ორგანოებმა უნდა უზრუნველყონ დაკავებულთა წინააღმდეგ სისხლის სამართლის საქმის გაჭიანურების გარეშე წარმოება (“განსაკუთრებული გულისხმიერებით”). სასამართლომ აღნიშნა:

“სასამართლო განმეორებით აღნიშნავს, რომ დაკავების ვადის გონივრულობა არ შეიძლება განხილულ იქნას აბსტრაქტულად. გონივრულია თუ არა დაკავებული პირის პატიმრობაში დატოვება განხილულ უნდა იქნას თითოეული საქმის განსაკუთრებული თავისებურებებიდან გამომდინარე. აღნიშნულ შემთხვევაში გახანგრძლივებული პატიმრობის გამართლება შესაძლებელია მხოლოდ საზოგადოებრივი ინტერესის ჭეშმარითი მოთხოვნებით, რომელიც, უდანაშაულობის პრეზუმფციის მიუხედავად, გადაწონის კონვენციის მე-5 მუხლით გარანტირებულ ინდივიდუალური თავისუფლების უფლებას (…). პირველ რიგში ხელისუფლების ეროვნულმა ორგანოებმა უნდა უზრუნველყონ, რომ ბრალდებულის წინასწარი პატიმრობის ვადა არ სცილდებოდეს გონივრულ ვადას. აქედან გამომდინარე, უდანაშაულობის პრეზუმფციის გათვალისწინებით, მათ უნდა განიხილონ საზოგადოებრივი აუცილებლობის მოთხოვნით გამოწვეული მე-5 მუხლიდან გადახვევის დამადასტურებელი და საწინააღმდეგო ფაქტები და აღნიშნული უნდა მოუთითონ გათავისუფლების მოთხოვნის შესახებ გადაწყვეტილებაში. სასამართლო ზუსტად ამ გადაწყვეტილებებში ჩამოყალიბებული მიზეზებისა და მოსარჩელის მიერ საჩივარში კარგად დოკუმენტირებული ფაქტების საფუძველზე წყვეტს ჰქონდა თუ არა ადგილი მე-5 მუხლის მე-3 პუნქტის დარღვევას (…).

დაკავებული პირის მიერ სამართალდარღვევის ჩადენის საფუძვლიანი ეჭვის სიმტკიცე არის განხანრგძლივებული პატიმრობის აუცილებელი პირობა, თუმცა გარკვეული დროის შემდეგ ეს აღარ არის საკმარისი. შემდეგ სასამართლომ უნდა დაადგინოს სასამართლო ორგანოების მიერ მიწოდებული საფუძვლით კვლავ შეიძლება თუ არა თავისუფლების აღკვეთის გამართლება. სადაც ასეთი საფუძვლები იყო “სათანადო” და “საკმარისი”, სასამართლომ უნდა განსაზღვროს პროცესის წარმოებისას ხელისუფლების ეროვნული ორგანოები საქმეს “განსაკუთრებული გულისხმიერებით” ეკიდებოდნენ თუ არა (Kudla v. Poland, 2000, (30210/96) §§ 110-111. სასამართლომ მსგავსი განცხადება გააკეთა თავის ბევრ გადაწყვეტილებაში. მოყვანილი განცხადების ბოლო პარაგრაფის მიხედვით თუ ვიმსჯელებთ, შესაძლოა მივიდეთ იმ დასკვნამდე, რომ საფუძვლიანი ეჭვით შეიძლება გამართლებულ იქნას მოკლევადიანი პატიმრობა, რაც არ არის სწორი: Musuk v. Moldova 2007 (42440/06) § 41: “არ შეიძლება ჩაითვალოს, რომ კონვენციის მე-5 მუხლის მე-3 პარაგრაფი ითვალისწინებს ისეთ უპირობო წინასწარ პატიმრობას, რომელიც გარკვეულ ვადაზე დიდხანს არ გრძელდება. დროის ნებისმიერი მონაკვეთის, თუნდაც მოკლევადიანი პატიმრობის გამართლება უნდა იყო შესაბამისი ორგანოების მიერ დამაჯერებლად წარმოდგენილი”. Patsuria v. Georgia, 2007, (20779/04) § 66: “კონვენციის მე-5 მუხლის მე-3 პარაგრაფით უპირობოდ ვერ გამართლდება წინასწარი პატიმრობის, თუნდაც რომ პატიმრობა მოკლევადიანი იყოს”.).

ევროპული სასამართლო შეფასებას აკეთებს ორ ნაწილად: სასამართლო უპირველესად აფასებს, თუ რამდენად არსებობდა პატიმრობისათვის “შესაბამისი და საკმარისი” საფუძვლები პატიმრობის მთელი პერიოდის განმავლობაში. თუ საფუძველი არ იყო შესაბამისი ან საკმარისი, სასამართლო დაადგენს მე-5 მუხლის დარღვევას. თუ არსებობდა პატიმრობისათვის შესაბამისი და საკმარისი საფუძვლები, სასამართლო აფასებს, თუ რამდენად გონივრულად, “განსაკუთრებული გულისხმიერებით” მოქმედებდნენ ეროვნული ორგანოები სისხლის სამართლის საქმესთან მიმართებით.

იმისათვის რომ დადგინდეს, თუ რამდენად იყო პატიმრობის საფუძველი “შესაბამისი და საკმარისი”, სასამართლო აფასებს პატიმრობის მიზეზების ძალას. როგორც წესი, მძიმე დანაშაულთან დაკავშირებულ რთულ საქმეებზე პატიმრობისთვის უფრო ძლიერი და ხანგრძლივი მიზეზები არსებობს, თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ სავარაუდო სამართალდარღვევის სერიოზულობა რელევანტური ფაქტორია, მხოლოდ აღნიშნული არ არის საკმარისი ხანგრძლივი პატიმრობის გასამართლებლად. მტკიცებულებათა მოპოვებაში ხელის შეშლის, სამართალდარღვევის განმეორებით ჩადენის, საზოგადოებრივი წესრიგის დარღვევის და სამართალდარღვევის ჩადენის შემდეგ მიმალვის რისკიც კი ხშირად მცირდება და გარკვეული პერიოდის შემდგომ შეიძლება აღარ ჩაითვალოს პატიმრობის შესაბამის და საკმარის საფუძვლად (საქმის სიმძიმესთან დაკავშირებით Van der Tang v. Spain 1995 A 321 (§ 63): “მიუხედავად იმისა, რომ მძიმე სამართალდარღვევაში პირის მონაწილეობის საფუძვლიანი ეჭვის არსებობა სათანადო ფაქტორს წარმოადგენს, მხოლოდ აღნიშნული ვერ იქნება გრძელვადიანი წინასწარი პატიმრობის გამამართლებელი საფუძველი”. მტკიცებულებათა მოპოვებაში ხელის შეშლის შემცირებულ საფრთხესთან დაკავშირებით Clooth v. Belgium 1991 A 225 (§ 43): “ნორმალურ პირობებში სავარაუდო საფრთხე ქრება გარკვეული პერიოდის გასვლასთან ერთად, როდესაც სახეზა გამოძიების შედეგები, აღებულია ჩვენებები და ჩატარებულია შემოწმება”. მიმალვის შემცირებულ რისკთან დაკავშირებით Wemhoff v. West-Germany 1968 A 7 (§ 14): “გაქცევის საფრთხეს რაც შეეხება, სასამართლო იმ აზრისაა, რომ სასჯელის სიმძიმე, რომელიც ელის ბრალდებულს მსჯავრდების შემთხვევაში შესაძლოა კანონიერად იქნას მიჩნეული მისი მიმალვისათვის ხელისშემწყობ ფაქტორად, თუმცა ასეთი საშიშროება მცირდება, როდესაც პატიმრობა გრძელდება და შესაბამისად, ბრალდებულის შესაძლო სასჯელის დაბალანსების მოთხოვნა იკლებს. მიუხედავად ამისა, მძიმე სასჯელის შესაძლებლობა ამ შემთხვევაში არ არის საკმარისი”.).

სასამართლო გარკვეულ არსებით ფაქტორებზე ამახვილებს ყურადღებას იმის დადგენისას, თუ რამდენად გამოავლინეს სახელმწიფო ორგანოებმა “განსაკუთრებული გულისხმიერება”:

–  საქმის სირთულე (Van der Tang v. Spain 1995 A 321: საქმე არ იყო განსაკუთრებით რთული, თუმცა იგი იქცა ფართომასშტაბიანი, ნარკოტიკებით ორგანიზებული ვაჭრობის იშვიათად რთულ გამოძიებად (§ 75).  სასამართლომ საქმის სირთულე განსაზღვრა მთლიანი გამოძიების უფრო ფართო კონტექსტში. მტკიცებულებები ერთმანეთთან იქნა დაკავშირებული და კონსოლიდაცია განხორციელდა სამართლიანობის შემდგომი განხორციელების მიზნით (§ 74). სახეზე არ იყო მე-5 მუხლის დარღვევა.).

–  შესაბამისი ორგანოების ქმედებანი, კერძოდ, რამდენად ეფექტიანად და პრიოორიტეტულად მოხდა სისხლის სამართლის საქმის წარმართვა. უმოქმედობის პერიოდი, რაც პატიმრის მიზეზით არ არის გამოწვეული, მიუთითებს იმ გარემოებაზე, რომ შესაბამისი ორგანოები არ ეკიდებოდნენ საქმეს “განსაკუთრებული ზედმიწევნით”( საქმის სირთულესა და იმ ორგანოების ქმედებასთან დაკავშირებით, რამაც აჩვენა, რომ საქმეებს მიენიჭა უპირატესობა, იხ. Wemhoff v. West-Germany A 7 1968 (§ 17) და  Matznetter v. Austria A 10 1969 (§ 12). Toth v. Austria 1991 (11894/85) §§ 74-78: მიუხედავად იმისა, რომ გამოძიებისას წამოიჭრა რთული საკითხები და პატიმარმა თავისი საჩივრებით ხელი შეუწყო პროცესის გაჭიანურებას, საქმე წარმოებული არ იყო სათანადო სიჩქარით. აღნიშნებოდა უმოქმედობის პერიოდები და უსარგებლო დაყოვნების გამომწვევი მთავარი მიზეზი იყო საქმის არაპრაქტიკულად წარმოება (ასლების ნაცვლად სასამართლოებსა და სხვა ინსტანციებში დოკუმენტების ორიგინალები იგზავნებოდა, რაც იწვევდა აღნიშნულ შეფერხებას). Český v. the Czech Republic 2000 (33644/96) §§ 81-86: შესაბამისმა ორგანოებმა არ გამოიჩინეს “განსაკუთრებული გულისხმიერება” პროცესის წარმოებისას. აღინიშნებოდა უმოქმედობის, პროცესის სხვადასხვა მონაწილეთა მიზეზებით გამოწვეული პროცესის გადადების აუხნელი პერიოდი, და პირველი ორი გადაწყვეტილება უზენაეს სასამართლოს მიერ გაუქმებულ იქნა მტკიცებულებათა უქონლობის გამო.).

–  პატიმრის ქცევა: პატიმარი უნდა შეეგუოს იმგვარ შეფერხებებს, რასაც თავად იწვევს, მაგალითად, შემდგომი გამოძიების მოთხოვნით, სასამართლო პროცესზე გამოუცხადებლობით, ჩვენების მიცემაზე უარის თქმით ან დამცველთა შეცვლით. საუბარი არის არა იმაზე, თუ რამდენად გასაკრიტიკებელია მისი ამგვარი ქმედება, არამედ იმაზე, რომ თუ – და რა დონეზე – იწვევს მისი ქმედება შეფერხებებს საქმის წარმართვისას (W. v. Switzerland 1993 (14379/88): განმცხადებელმა დუმილის უფლების გამოყენებით უარი განაცხადა გამომძიებელი მოსამართლისათვის ჩვენების მიცემაზე. პატიმრობის ხანგრძლივობა გამოწვეული იყო საქმის სირთულითა და განმცხადებლის ქმედებით. არ დარღვეულა მე-5 მუხლის მე-3 პუნქტი. სასამართლომ აგრეთვე აღნიშნა, რომ: “უდავოა, რომ მას არ ჰქონდა შესაბამის ორგანოებთან თანამშრომლობის ვალდებულება, მაგრამ მან საკუთარ თავზე უნდა აიღოს მისი დამოკიდებულებით გამოწვეული შედეგები გამოძიების წინსვლის კუთხით” (§ 42).

პატიმრის პირადი მდგომარეობა, როგორიცაა, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, ასაკი ან ოჯახური სიტუაცია შესაძლოა გათვალისწინებულ იქნას განგრძობადი პატიმრობის გონივრულობის შეფასებისას. როდესაც პატიმარი არასრულწლოვანია (18 წლამდე ასაკის პირი), მხედველობაში უნდა იქნას მიღებული მისი ასაკი. ბავშვებთან მიმართებაში პატიმრობა გამოყენებულ უნდა იქნას როგორც “უკიდურესი ზომა და შეძლებისდაგვარად მცირე პერიოდით” გაეროს ბავშვის უფლებათა კონვენციის 37-ე მუხლის (ბ) პარაგრაფის შესაბამისად (სასამართლომ მითითება გააკეთა გაერთიანებული ერების კონვენციაზე და მხედველობაში მიიღო  არასრულწოვანთა ასაკი მე-5 მუხლის მე-3 პუნქტის შესაბამისად დაკავების გასამართლებლად და მე-5 მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად გახანგრძლივებული პატიმრობის გონივრულობასთან მიმართებით. საქმე Nart v. Turkey 2008 (20817/04) ეხებოდა  17 წლის პირს, რომელიც დააკავეს შეიარაღებული ძარცვისათვის. სასამართლომ მიუთითა გარეოს კონვენციის 37-ე მუხლის (ბ) ქვეპუნქტზე (§§ 21 და 31) და აღნიშნა, რომ: “მიუხედავად იმისა, რომ განმცხადებლის ადვოკატმა შესაბამისი ორგანოების ყურადღება გაამახვილა იმ ფაქტზე, რომ განმცხადებელი იყო არასრულწლოვანი, აღნიშნულმა ორგანოებმა განმცხადებლის ასაკი არ მიიღეს მხედველობაში მისი დაპატიმრების ბრძანების გამოცემისას (…). აქედან გამომდინარე და განსაკუთრებით იმის გათვალისწინებით, რომ იმ დროისათვის განმცხადებელი იყო არასრულწლოვანი, სასამართლო მიიჩნევს, რომ განმცხადებლის წინასწარი პატიმრობის ვადა წინააღმდეგობაში მოდის კონვენციის მე-5 მუხლის მე-3 პუნქტთან” (§§ 33-34). დიდმა პალატამ მოახდინა პირადი გარემოებების შეფასება პატიმრობის ადრეულ სტადიასთან დაკავშირებით საქმეზე Mckay v. UK 2006 (543/03) § 46: “უნდა არსებობდეს პროცესის მიმდინარეობისას სასამართლოს მიერ გათავისუფლების შესაძლებლობა ვინაიდან ამ სტადიაზეც კი შესაძლოა არსებობდეს შემთხვევები, როდესაც სამართალდარღვევის ხასიათი ან ეჭვმიტანილის პირადი გარემოებები ისეთია, რომ პატიმრობას არაგონივრულს ან შესაფერისი და საკმარისი ფაქტებით დაუსაბუთებელს ხდის”. ჟაბლონსკი ვ. Pოლანდ 2000 (33492/96) § 82: ჯანმრთელობის მდგომარეობა ძირითადად განიხილება მე-3 მუხლის ჭრილში და სახელმწიფოებს მე-5 მუხლის მიხედვით არ აკისრიათ გათავისუფლების ვალდებულება დაკავებულთა ჯანმრთელობის მდგომარეობიდან გამომდინარე).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s

%d bloggers like this: